Historie

De schutsluis in Alblasserdam

Historie door Ing. Vic. Poolen – 28 juni 1983 – namens gemeente Alblasserdam

 

Het ontstaan van Alblasserdam staat in nauwe relatie met de aanwezigheid van de sluis in het riviertje de Alblas.

Anno 1277

Rond het jaar 1270 valt het huidige grondgebied van de gemeente Alblasserdam uiteen in gedeelten ten noorden en ten zuiden van de Alblas en ligt in zijn geheel buiten de ringdijk, die – globaal gesproken – de polders ten oosten van de huidige Zijdeweg en Peilmolenweg omvatte. Op het punt waar de Zijdeweg en de Peilmolenweg de Alblas ontmoeten is in deze ringdijk een afdamming met een sluis gemaakt. In het buitendijkse gedeelte heeft aan weerszijden van de Alblas bebouwing plaatsgevonden, in wat toen respectievelijk de Polders Blockwere en Vinckepolre genoemd werden.

Om waterstaatkundige redenen werd omstreeks het jaar 1300 besloten deze polders eveneens binnen de ringdijk te leggen en heeft verlegging plaatsgevonden van de afdamming met sluis naar de benedenmond van de rivier de Alblas, nagenoeg op de plaats van de huidige sluis.

Op het Rijks-Archief te ’s Gravenhage berust het “Archief van de Heerlijkheid Alblasserdam” en hierin is een geschrift aanwezig waarin vermeld is dat in 1298 reeds de naam Alblasserdam voorkomt.

Uit ontwikkelingen na deze datum blijkt dat deze nieuwe afdamming met sluis nauwere contacten tussen de bewoners van de beide oevers bewerkstelligt. Bestuurlijk vallen deze gedeelten van de polders oorspronkelijk onder de Heer van Alblaes, tezamen met wat nu globaal gesproken de gemeente Oud Alblas, nu deel van Molenwaard  omvat. Het is niet bekend wanneer van een zelfstandig of van een afzonderlijk in leen gegeven Alblasserdam gesproken kan worden. Deze gebeurtenis zal in de loop van de 14e eeuw gezocht moeten worden.

De huidige gemeente Alblasserdam heeft echter daarna zijn (geografische) vorm gekregen.  Onder invloed van verzandingen van de Merwede en van stormvloeden met daarbij optredende dijkdoorbraken verlegde de rivier haar bedding en ontstond wat thans de rivier de Noord genoemd wordt. Met de vorming van de nieuwe stroombaan moest ook de ringdijk in oostwaartse richting worden teruggetrokken en werd de huidige Kinderdijk aangelegd. Met deze geschetste ontwikkeling is dan tevens het oudste, bebouwde gedeelte van Alblasserdam bepaald. Dit omvat het dorpsvernieuwingsgebied Alblasoevers met uitlopers naar de Dam, Cortgene en Ruigenhil. Dit gebied wordt enerzijds begrensd door de Oude Toren met begraafplaats, die tot in het begin van de vorige eeuw ook de grens van de bebouwing van Alblasserdam markeerde. Anderzijds vindt dit dorpsvernieuwingsgebied zijn begrenzing in de sluis en naastgelegen Waardhuis, dat voor de gehele gemeente een centraal gelegen (waarde)element vertegenwoordigt in samenhang met het nog hierna aan te geven factoren. Het gemeentebestuur van Alblasserdam is veel aan dit gebied gelegen en voert daarom een actief beleid met betrekking tot behoud en herstel van de oorspronkelijke dorpskern, met inachtname van de cultuurhistorische elementen.

De huidige sluis in de indamming van het riviertje de Alblas is zodanig als monument aan te merken. Dit waterbouwkundige kunstwerk heeft echter een ontwikkeling ondergaan waardoor de historische waarde bijzonder ervaren wordt. De aan de oostzijde van de sluis ingemetselde gedenkstenen getuigen hiervan. In de onmiddellijke omgeving bevindt zich eveneens het oorlogsmonument, dat herinnert aan wat zich in 1940-1945 in deze voor Alblasserdam historische maar zwaar getroffen omgeving heeft voorgedaan.

De aanleiding tot het ontstaan van de sluis is eerder aangegeven. Hoe deze sluis in aanleg er heeft uitgezien is niet bekend. Bij octrooi van de Staten van Holland van 24 juni 1598 werd het opnemen van gelden toegestaan voor de vernieuwing van de drie sluizen te Alblasserdam. Met die drie sluizen zullen vermoedelijk wel drie naast elkaar gelegen sluis- of spuiopeningen zijn bedoeld. Een inscriptie in steen verhaalt inderdaad van een vernieuwing in 1599. Wanneer de drie openingen teruggebracht zijn tot één en wanneer de mogelijkheid tot schutting van vaartuigen werd aangebracht is niet bekend. In het begin van de jaren 1800 bestond in ieder geval de sluis met één opening en met een schutkolk. De overwelving was toen reeds aanwezig, maar lager dan thans.

In 1906 werd het gewelf aan de landzijde weggebroken en vervangen door op staande rechtstandsmuren en werd het gedeelte van de in stand gelaten overbrugging vervangen door afdekking met ijzeren balken in beton.

Op 11 mei 1940, de tweede dag van de Tweede Wereldoorlog, werd het centrum van het dorp gebombardeerd. In de onmiddellijke omgeving van de sluis gingen ongeveer 170 panden in  vlammen op en verloren 33 inwoners het leven. Daarbij werd se sluis zwaar beschadigd. Onmiddellijk na deze oorlogshandelingen werd de herbouw aangepakt en onderging ook de sluis een reconstructie. De reconstructie en herbouw vertonen alle elementen voor de toen bestaande architectuuropvattingen en leggen daarmee een historisch tijdsbeeld vast in het oudste gedeelte van Alblasserdam.

Een bijzondere omstandigheid hierin was het feit dat in januari 1940 door de raad een plan in hoofdzaak voor de uitbreiding van Alblasserdam was aanvaard. Op basis hiervan kon voor het centrumgebied al in juni 1940 een herbouwplan worden vastgesteld.

In vormgevende zin is daarbij gebroken met de bestaande toestand en het ruimtelijke beeld. Daarvoor werd in de plaats gesteld de opvattingen van de “Delftse School” omtrent de samenhang van architectuur en stedenbouw (prof. Grandpré Moliére), zoals die door architecten- en stedenbouwkundige bureau Stad en Landschap werd uitgedragen.

In een voor Nederland unieke situatie kon deze nu op deze schaal ontwikkeld worden, in samenhang met vergaande bemoeiing betreffende detaillering en materiaalkeus tijdens de herbouw.

Hierin werd ook de reconstructie van de sluis betrokken en getuigt de verschijningsvorm daarvan.

Met deze ontwikkeling is een duidelijke relatie ontstaan tussen heden en het verleden. Dat deze ontwikkeling niet tot de herbouw (inmiddels ook cultuur-historisch bepaald) beperkt blijft, maar ook tot nu toe doorgaat, blijkt uit de recente aanleg van de jachthaven, welke op een beeldbepalende wijze aansluit op de sluiswerken en daarmee visueel een functionele eenheid vormt. Daarmee wordt tevens op ondubbelzinnige wijze de nieuwe functie ten behoeve van de recreatievaart ondersteund.

Een conserverend behouden van het front van de sluiswerken doet op generlei wijze recht aan bovengeschetste, historische dynamiek. Het herbouwde waardhuis van de Nederwaard vertegenwoordigt in het geheel van dit gebied reeds een representatieve, maar wel levende functie. De plaats voor een moment van beschouwing kunnen wij echter eveneens in de directe omgeving aantreffen.

Afsluitend kan als resumé verwezen worden naar de notitie van de heer G. van der Voet – toenmalig directeur van Gemeentewerken – van april 1979, met betrekking tot dit sluizencomplex. Waarin gesteld wordt:

Het  waterbouwkundig kunstwerk heeft zonder twijfel een historische waarde. De aan de oostzijde ingemetselde gedenkstenen getuigen daarvan.

  • Afgezien hiervan heeft het kunstwerk nog altijd de funktie van schutsluis voor de pleziervaart en kan hij zodanig dienen voor het in- of uitlaten van water.
  • Het is deze funktie die als voortzetting van het verleden aan de afsluiting van het riviertje de Alblas met  het open water een aksent verleent.
  • Als zodanig is de sluis waardebepalend voor het dorpsbeeld ter plaatse. Te meer odat de opbouw een vormgevende samenhang vetegenwoordigt met met de planologische en architectinische opzet van de omgeving.
  • In dit verband moet gewezen worden op het evenwichtige samenspel met gemetselde keermuren in de direkte omgeving en met het waardhuis van het waterschap de Nederwaard en overige aanpalende bebouwingen,
  • Tenslotte geven het tongewelf en de opbouw met zijn peilhuisje, de sluiskolk met de sluisdeuren en de vleugelmuren een duidelijke beëindiging aan van de uitmonding van het riviertje de Alblas.
  • Dit beeld kan niet worden gemist.
  • Een uiterst zorgvuldige afweging van belangen dient plaats te vinden alvorens tot afsluiten en eventueel slopen van het bestaande sluiskomplex te besluiten.

Noot van de opsteller dezes:

Een wetenschappelijk verantwoorde opzet van deze notitie is niet nagestreefd. Als bronnen hebben voornamelijk gediend:

Ir. P.Boersma  – Alblasserdams Heden en verleden (1939)

G. Vos               – Zo was het vroeger (1982)

 

1993

Uit Principeplan Dijkversterking Alblasserdam-Schutsluis van Hoogheemraadschap van de Alblasserwaard en de Viifheerenlanden – Gorinchem mei 1993.

Voor de versterking van de sluis als Deltaveilige waterkering zijn verschillende oplossingen onderzocht.

In het rapport van mei 1984 werd nog geen rekening gehouden met de zetting van de sluis en de verhoging van het ontwerppeil. Daarom leken enkele oplossingen tot versterking van de sluis in eerste instantie haalbaar.

Het nadere onderzoek volgens het rapport april 1986 achterhaalt deze oplossingen op technische gronden en geeft de uiteindelijke twee mogelijkheden aan.

 

Mogelijkheden waarbij de sluisfunktie behouden blijft:

  • 1A Schutsluis met binnengelegen 2e kering
  • 1B Schutsluis met buitengelegen 2e kering  (1,825 miljoen gulden)
  • 1C Volledig nieuwe schutsluis  (4,2 miljoen gulden)

De schutfunctie van de sluis vervalt

  • 2A de sluis blijft alleen visueel aanwezig
  • 2B de sluis wordt geamoveerd (dam)  (2,0 miljoen gulden)

In juli 1993 is door Gedeputeerde Staten een principeplan vastgesteld om op basis van het dijkversterkingsplan over te gaan tot amovering van de schutsluis en de aanleg van een dam.

De sloop van de schutsluis vond plaats tussen oktober 1993 en december 1994

Anno 1993aAnno 1993bAnno 1993c

2 Reacties op Historie

  1. Ric van der Have schreef:

    Vraag in het nieuwe boek wat vorige week is uitgekomen Wereld erfgoed Kinderdijk. Staat een stukje over het riviertje De Ablas. dit zou vroeger De Vlist hebben geheten, dit kan in nergens terug vinden op internet. in mijn beleving ligt De Vlist nl in de Krimpenerwaard Wie weet het fijne hiervan?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *